Dogodilo se na današnji dan – 25. avgust

Danas je utorak, 25. avgust, 237. dan 2026. godine. Do kraja godine ima 128 dana.

325 – U Nikeji je završen Prvi vaseljenski sabor. Sazvao ga je rimski car Konstantin Veliki, koji je i rukovodio njegovim zasedanjem. Na saboru je osuđena Arijeva jeres i utvrđena doktrina o Svetom Trojstvu, odnosno Simvol vere, koji je kasnije upotpunjen na narednom saboru u Carigradu. Tada je sprovedena i delimična reforma julijanskog kalendara.

1270 – Umro je francuski kralj Luj IX, koji je tokom vladavine, započete 1226. godine, uspeo da znatno ojača oslabljenu kraljevsku vlast. Predvodio je Šesti i Sedmi krstaški rat.

1530 – Rođen je ruski car Ivan IV Vasiljevič, poznat kao Ivan Grozni (Strašni), prvi ruski vladar koji je uzeo titulu cara. Do tada su ruski vladari nosili titulu velikih kneževa, budući da je, u skladu sa vizantijskom državno-pravnom koncepcijom, titula cara pripadala samo vladaru Carigrada. Nakon što su Turci osvojili „drugi Rim“, pojavila se teorija o Moskvi kao „trećem Rimu“. S ciljem stvaranja snažne centralizovane države, ojačao je carsko samodržavlje i suzbijao samovolju boljara. Vladao je veoma odlučno, brutalno, pa i hirovito, zbog čega je dobio poznati nadimak. Podigao je 1553. godine prvu štampariju u Rusiji, a 1584. godine izgradio je, radi jačanja trgovine sa zapadnom Evropom, grad Arhangelsk na ušću Severne Dvine u Belo more. Potukao je Mongole (Tatare) i osvojio Kazanj 1552. i Astrahan 1556. godine, čime je Rusija ovladala celim tokom Volge, a potom je pripojio i Sibir. Sproveo je izvesne pravne reforme i prvi uveo regularnu vojsku. Jedan je od najvećih vladara u istoriji Rusije.

1744 – Rođen je Johan Gotfrid fon Herder, nemački pisac, istoričar, filozof i protestantski teolog, koji je delom „Ideje o filozofiji istorije čovečanstva“ znatno uticao na mladog Johana Volfganga Getea, književni pokret „Šturm und drang“ i čitav nemački romantizam. Kao filozof, pokušao je da izmiri materijalizam Baruha Spinoze sa idealizmom Vilhelma Lajbnica i bio je protivnik formalizma Imanuela Kanta. Jedno od njegovih glavnih dela je zbirka narodnih pesama „Glasovi naroda u pesmama“, u kojoj se nalaze i četiri srpske pesme, uključujući „Hasanaginicu“ u Geteovom prevodu. Znatno je doprineo popularizovanju Srba, kao i Slovena uopšte, u intelektualnim krugovima na Zapadu.

1776 – Umro je Dejvid Hjum, škotski filozof, ekonomista i istoričar. Kao skeptik i kritičar metafizike, dao je značajan podsticaj filozofiji Imanuela Kanta i uticao na pozitivizam. Bio je prethodnik klasičnih engleskih ekonomista i tvorac kvantitativne teorije novca. Njegova dela su: „Rasprava o ljudskoj prirodi“, „Moralni, politički i literarni ogledi“, „Filozofski ogled o ljudskom razumu“, „Političke rasprave“, „Istraživanje principa morala“, „Istorija Engleske“ i „Moj život“.

1819 – Rođen je američki detektiv škotskog porekla Alen Pinkerton, koji je 1850. godine osnovao Nacionalnu detektivsku agenciju „Pinkerton“.

1822 – Umro je engleski astronom nemačkog porekla Vilijam Heršel, koji je 1781. godine otkrio planetu Uran, što mu je donelo članstvo, a potom i položaj predsednika Londonskog kraljevskog društva. Otkrio je i dva od pet Uranovih satelita, kao i dva Saturnova satelita. Posmatranjem maglina, dvojnih i višestrukih zvezda, kao i proučavanjem Sunčevog sistema i galaksije Mlečni put, zaslužio je naziv tvorca zvezdane (stelarne) astronomije.

1825 – Urugvaj je proglasio nezavisnost. Pod vlašću Španije, teritorija današnjeg Urugvaja nalazila se od prvih decenija 16. veka. Madrid je suverenitet te zemlje konačno priznao u avgustu 1828. godine.

1841 – Rođen je švajcarski hirurg Emil Teodor Koher, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1909. godine. Ispitivao je funkciju štitne žlezde i značajno doprineo razvoju savremene hirurgije.

1842 – U Kragujevcu su ustavobranitelji, sa Tomom Vučićem Perišićem na čelu, podigli bunu seljaka. Neposredni povod bilo je nezadovoljstvo povećanjem poreza. Tada je sa prestola svrgnut knez Mihailo Obrenović, nakon čega je Vučić u Beogradu, kao „predvoditelj naroda“, za kneza proglasio Aleksandra Karađorđevića, koji će vladati Srbijom do 1858. godine.

1867 – Umro je engleski fizičar i hemičar Majkl Faradej, koji je 1831. godine otkrio zakon elektromagnetne indukcije, što je predstavljalo naučnu osnovu elektrotehnike, a 1833. godine i dva osnovna zakona elektrolize. Otkrio je i vezu magnetnog polja i svetlosti, utemeljio učenje o fizičkom polju i unapredio hemiju i optiku. Njegovim imenom nazvana je merna jedinica za električnu kapacitivnost – farad (F), kao i više efekata i uređaja: „Faradejev tamni prostor“, „Faradejev efekat“, „Faradejev cilindar“ i „Faradejev broj“. Njegove ideje i pronalaske matematički je formulisao i razradio engleski teorijski fizičar Džejms Klerk Maksvel. Njegova dela obuhvataju „Eksperimentalna istraživanja u elektricitetu“, „Eksperimentalna istraživanja u hemiji i fizici“, „O raznim silama u prirodi“ i „Predavanja o hemijskoj istoriji jedne sveće“.

1875 – Kapetan Metju Veb postao je prvi čovek koji je preplivao Lamanš.

1900 – Umro je nemački filozof Fridrih Niče. U ranoj fazi stvaralaštva bio je pod uticajem Šopenhauerovog učenja, što je vidljivo i u delu „Rođenje tragedije iz duha muzike“, a kasnije je razvio sopstveni filozofski sistem. Bio je jedan od najžešćih kritičara zapadne kulture i hrišćanstva. Površna tumačenja svrstala su ga među preteče nacizma, što ozbiljni teoretičari odbacuju. Njegova dela su: „Tako je govorio Zaratustra“, „Volja za moć“ (posthumano sabrane njegove misli; naslov nije njegov), „S one strane dobra i zla“, „Sumrak idola“, „Ljudsko, suviše ljudsko“, „Genealogija morala“, „Eče homo“, „Radosna nauka“ i „Nesavremena razmatranja“.

1906 – Umro je srpski pisac Stevan Sremac, član Srpske kraljevske akademije i jedan od najistaknutijih realista u srpskoj književnosti. Gimnaziju i istorijsko-filološke studije završio je u Beogradu, gde ga je iz rodne Sente doveo ujak Jovan Đorđević, takođe poznati pisac. Bio je dobrovoljac u oslobodilačkim ratovima Srbije 1876–1878. godine. Veći deo života proveo je radeći kao srednjoškolski profesor u provincijskim mestima Srbije. Pisao je duhovite pripovetke, najčešće iz života provincije, u kojima je opisivao naravi i specifične ljudske tipove, neretko zasnovane na stvarnim događajima. Pod naslovom „Iz knjiga starostavnih“ objavio je poetizovane pripovetke iz prošlosti Srba. Njegova ostala dela obuhvataju drame „Ivkova slava“ i „Zona Zamfirova“, romane „Pop Ćira i pop Spira“ i „Vukadin“, kao i političku satiru „Limunacija na selu“.

1912 – Rođen je nemački državnik Erih Honeker, koji je od 1976. do 1989. godine bio predsednik Nemačke Demokratske Republike (Istočne Nemačke), kada je svrgnut sa vlasti na talasu masovnih antirežimskih protesta. Kao član Komunističke partije Nemačke, nacisti su ga uhapsili 1935. godine, a u koncentracionim logorima proveo je vreme do 1945. godine. U Politbiro vladajuće Jedinstvene socijalističke partije Nemačke izabran je 1958. godine, za prvog sekretara izabran je 1971, a za generalnog sekretara 1976. godine. Umro je 1994. godine u izbeglištvu u Čileu.

1917 – Rođen je Mel Ferer, američki glumac, reditelj i producent. Najpoznatiji je po ulogama u filmovima „Rat i mir“, „Lili“ i „Sunce se ponovo rađa“. Režirao je i producirao filmove u kojima je glumila njegova supruga Odri Hepbern, među kojima je triler „Sama u tami“ iz 1967. godine.

1918 – Rođen je Jaša Almuli, srpski novinar i publicista. Decenijama je radio kao novinar Tanjuga, gde je bio urednik i dopisnik iz inostranstva, između ostalog iz Brazila i SAD. Studirao je na Tehničkom fakultetu u Beogradu. Partizanskom pokretu (NOB) priključio se 1943. godine. Bio je predsednik Jevrejske opštine Beograd. Objavio je niz istoriografsko-publicističkih dela visokog kvaliteta: „Vojnici na sceni Latinske Amerike“, „Brazil, putevi emancipacije“, „Živi i mrtvi“, „Jevrejke govore“, „Jevreji i Srbi u Jasenovcu“ i „Ostali su živi“.

1921 – SAD su potpisale sa poraženom Nemačkom mirovni ugovor, čime je formalno okončano ratno stanje između dve države iz Prvog svetskog rata.

1930 – Rođen je škotski filmski glumac Šon Koneri, koji se proslavio šezdesetih godina 20. veka, glumeći, u vreme Hladnog rata, britanskog tajnog agenta Džejmsa Bonda, lika iz romana engleskog autora Jana Fleminga. Koneri je agenta 007 igrao u ukupno sedam filmova. Oskara je dobio za ulogu policajca u filmu „Nesalomivi“ 1987. godine. Magazin „People“ proglasio ga je 1989. godine za „najseksepilnijeg živog muškarca“. Britanska kraljica Elizabeta II dodelila mu je 2000. godine titulu viteza. Iz sveta filma povukao se 2003. godine, nakon filma „Liga izvanrednih džentlmena“. Filmovi: „Dr No“, „Goldfinger“, „Operacija grom“, „Iz Rusije, s ljubavlju“, „Dijamanti su večni“, „Zaverenici“, „Brdo izgubljenih“, „Zardoz“, „Nesalomivi“, „Ime ruže“, „Nikad ne reci nikad“, „Pravedni cilj“, „Marni“, „Lov na Crveni oktobar“ i „Indijana Džouns i poslednji krstaški pohod“.

1933 – Rođen je Vejn Šorter, jedan od najvećih američkih saksofonista. Mnoge njegove kompozicije postale su džez standardi. Bio je centralna figura tri velika džez sastava 20. veka – „Jazz Messengers“, kvinteta Majlsa Dejvisa, kojem se pridružio 1964. godine, i grupe „Weather Report“. Imao je plodnu saradnju sa Džoni Mičel, pojavivši se na 10 njenih albuma, a sarađivao je i sa rok muzičarima, među kojima su Karlos Santana i „Steely Dan“. Dobitnik je 11 Gremi nagrada, kao i Gremija za životno delo. Pre nego što se 1958. godine pridružio grupi „Jazz Messengers“, svirao je sa Mejnardom Fergusonom. Godine 2017. dobio je nagradu „Polar Music“, a 2018. godine Kenedi centar proglasio ga je za počasnog člana. Godine 2013. dobio je nagradu za životno delo Instituta za džez „Thelonious Monk“, danas „Hancock Institute of Jazz“.

1940 – Britansko ratno vazduhoplovstvo bacilo je u Drugom svetskom ratu prve bombe na Berlin.

1944 – Savezničke snage potpuno su oslobodile Pariz u Drugom svetskom ratu. Prilikom ulaska u grad, nekoliko dana ranije, saveznici su zastali kako bi omogućili da u Pariz prvo uđe general Šarl de Gol sa svojim Slobodnim Francuzima.

1961 – Predsednik Brazila Žanjo Kvadros neočekivano je, posle samo sedam meseci na toj funkciji, podneo ostavku, navodeći kao razlog neidentifikovane „strašne snage“.

1965 – Snežna lavina koja se sručila sa glečera u švajcarskim Alpima zatrpala je 108 osoba.

1972 – Kina je prvi put upotrebila veto u Savetu bezbednosti UN i usprotivila se prijemu Bangladeša u svetsku organizaciju.

1988 – Iran i Irak počeli su u Ženevi pregovore bez posrednika o okončanju osmogodišnjeg rata između dve susedne zemlje. Rat je okončan bez jasnog pobednika.

1989 – Posle 12 godina i šest milijardi pređenih kilometara, američka svemirska letelica bez ljudske posade „Vojadžer 2“ stigla je do planete Neptun i njenog satelita Tritona i poslala na Zemlju snimke tih nebeskih tela.

1990 – Savet bezbednosti UN odobrio je vojnu akciju protiv Iraka zbog napada te zemlje na susedni Kuvajt.

1991 – Belorusija je proglasila nezavisnost od Sovjetskog Saveza.

1995 – „Rainbow Warrior II“, brod pokreta „Greenpeace“, isplovio je ka južnom Pacifiku u pokušaju da onemogući seriju francuskih nuklearnih proba na ostrvu Mururoa. Mururoa je atol u sastavu Francuske Polinezije.

1999 – Austrijska policija je u Beču, na osnovu naloga Haškog tribunala, uhapsila načelnika Generalštaba Vojske Republike Srpske, general-pukovnika Momira Talića, koji je u glavni grad Austrije došao na poziv OEBS-a, organizatora međunarodnog seminara o vojnoj doktrini. Šef delegacije RS, ministar odbrane general-pukovnik Manojlo Milovanović, odmah potom je sa članovima delegacije, u znak protesta, napustio seminar.

2003 – U Bombaju, finansijskoj prestonici Indije, u terorističkim napadima automobilima-bombama ubijene su najmanje 52 osobe.

2005 – U požaru u jednoj zgradi u centru Pariza, u kojoj su živeli afrički doseljenici, život je izgubilo najmanje 17 ljudi, među kojima je bilo 14 dece.

2007 – Grčka vlada proglasila je vanredno stanje u čitavoj zemlji, pošto je broj žrtava u požarima dostigao 50. U nezapamćenim požarima širom Grčke uništeno je 184.000 hektara šuma, nakon što je prethodnih dana u toj zemlji izbilo čak 170 požara.

2007 – Najmanje 34 osobe su poginule, a više od 50 je povređeno u Hajderabadu u Indiji u tri eksplozije koje su se dogodile u razmaku od nekoliko minuta. Hajderabad, glavni grad južne indijske države Andra Pradeš, ima dugu istoriju međuetničkog nasilja.

2012 – Umro je Nil Armstrong, prvi čovek koji je kročio na Mesec. Kao komandant posade svemirskog broda „Apolo 11“, čiji je glavni zadatak bio prvo ljudsko iskrcavanje na Mesec, on je 20. jula 1969. godine postao prvi čovek koji je stupio na površinu jedinog prirodnog satelita Zemlje. Armstrong i Edvin Oldrin proveli su na Mesecu dva i po sata. Ubrzo potom napustio je NASA i postao profesor na Univerzitetu u Sinsinatiju.

2013 – Preminuo je Andrej Mitrović, istoričar, profesor Beogradskog univerziteta i dopisni član SANU. Na beogradskom Filozofskom fakultetu 1980. godine stekao je zvanje redovnog profesora na Katedri za opštu savremenu istoriju. Njegova dela su „Vreme netrpeljivih“, „Angažovano i lepo“, „Srbija u Prvom svetskom ratu“ i „Raspravljanja sa Klio“.

2021 – Preminuo je Milan Lane Gutović, glumac. Rođen je u Umci kod Beograda, a Akademiju za pozorište, film, radio i televiziju završio je 1967. godine. Filmsku karijeru započeo je 1968. godine u filmu „Bekstva“. Prvu veću ulogu na televiziji ostvario je 1971. godine u seriji „Diplomci“. Zapažen je bio i ulogom u „Povratku otpisanih“. Prvu glavnu ulogu igrao je u filmu „Drugarčine“ (1979) reditelja Miće Miloševića, koji ga je angažovao i za komediju „Laf u srcu“ (1981), u kojoj se pojavio kao Srećko Šojić. Posebnu popularnost donela mu je uloga Šojića u seriji „Bela lađa“ (2006–2011). Kao pozorišni glumac ostao je upamćen po predstavama „Protekcija“, „Kad su cvetale tikve“, „Buba u uhu“, „Ruženje naroda u dva dela“ i „Kolubarska bitka“. Poslednje dve decenije života izuzetno uspešno igrao je svoj „Kabare“, sa kojim je gostovao širom sveta. Godine 2006. postao je prvak Narodnog pozorišta.

2022 – Nuklearna elektrana Zaporožje u Energodaru isključena je sa ukrajinske elektrodistributivne mreže zbog ratnih dejstava, nakon što su poslednja dva od ukupno šest reaktora isključena usled nestabilnih okolnosti. Kako je saopštio „Energoatom“, bezbednosni sistemi nastavili su da funkcionišu redovno. Elektrana je ponovo priključena na mrežu dva dana kasnije. Nedelju dana potom u Zaporožje je stigla misija Međunarodne agencije za atomsku energiju (IAEA).